Trả giá xuống còn $6,500, bạn tưởng mình thắng — thật ra bạn vừa tự cắt luôn lớp bảo hiểm của chính mình
Ngôn ngữ khác: 中文 · English · العربية
Bạn đang cầm ba bảng báo giá sửa phòng tắm: $9,800, $8,200 và $6,500. Bạn chọn cái rẻ nhất, kỳ kèo thêm nửa tiếng, ép xuống còn $6,000. Bạn còn nghĩ sẵn caption để đăng Facebook: tiết kiệm được đồng nào là lời đồng đó.
Khoan vội mừng. Tôi hỏi bạn một câu: tại sao người đó báo được giá rẻ hơn người khác tới 30%?
Dân làm ăn ai cũng biết: cùng ở Sydney, giá vật liệu như nhau, tiền công theo giờ thì minh bạch. Chỗ duy nhất thật sự bớt ra được 30% là: cấu trúc chi phí. Thợ có giấy phép hành nghề (licence) phải thi lấy giấy phép, phải qua xét duyệt hằng năm, phải mua bảo hiểm bắt buộc, phải chịu bảo hành theo luật định cho công trình của bạn, dài nhất tới 6 năm. Mấy thứ đó toàn là tiền. Còn người không có giấy phép thì mấy khoản chi phí này đều bằng không.
Người không có giấy phép lúc nào cũng báo được đúng cái giá bạn muốn nghe nhất, vì những chi phí họ bỏ bớt lại chính là mấy thứ cứu bạn khi có chuyện.
Bạn tưởng mình đang đấu trí với người ta, thật ra lúc bảng báo giá in ra là thắng thua đã định rồi. Bạn đang so ba con số, trong khi thứ thật sự cần so là dòng không có trên bảng báo giá: số giấy phép.
Không phải dọa bạn đâu — vụ án đăng ngay trên trang web của chính phủ
Ở Sydney có một người tên Mitchell James Cole. Từ 2018 đến 2019, ông ta nhận làm cho bốn chủ nhà ở Sydney và thu về 125,820 AUD: sửa sang trong nhà, nới rộng ban công, sửa máng xối, cải tạo hồ bơi, lắp hàng rào kính quanh hồ bơi.
Làm ra sao? Lớp ốp tường ngoài làm được một nửa thì bỏ, mái nhà không đạt chuẩn, trần nhà ngấm nước, máng xối lắp xong mà không nối liền, ống xối không hứng được nước. Cảnh dễ hình dung nhất là nhà làm hàng rào hồ bơi: ông ta khoan 22 lỗ dưới đất rồi bỏ đi, không lắp một tấm rào nào.
Người này từ đầu tới cuối chưa từng có bất kỳ giấy phép hành nghề xây dựng nào, dù chỉ một ngày.
Tòa đã tuyên: ông ta nhận tội 17 cáo buộc, bị phạt 26,000, bồi thường 31,200, 200 giờ lao động công ích, cộng thêm lệnh cải tạo tại cộng đồng 2 năm. Để ý con số bồi thường. Bốn chủ nhà trả ra 125,820, tòa xử trả lại 31,200. Hơn 90 ngàn còn lại, nhiều khả năng sẽ không bao giờ lấy lại được.
Tiền phạt là chính phủ phạt ông ta, chẳng liên quan gì tới bạn. Tiền của bạn phải nhờ ba thứ dưới đây bảo vệ. Mà thuê người không có giấy phép thì coi như bạn bỏ luôn cả ba.
Công trình không giấy phép: thứ sập không phải chất lượng, mà là ba lớp lưới bảo vệ
Ở NSW, công trình nhà ở có tiền công cộng vật liệu trên 5,000 AUD thì người làm bắt buộc phải có giấy phép. Đây là luật, không phải lời khuyên. Các nghề chuyên môn như điện, ống nước, gas, máy lạnh còn chặt hơn: dù số tiền nhỏ cỡ nào, việc một đồng cũng phải có giấy phép. Thay cái bóng đèn, sửa cái vòi nước cũng tính.
Năm ngoái, một chủ nhà ở Sydney nhờ người thay 8 bóng đèn âm trần, $600, người làm là “bạn bè giới thiệu, tay nghề giỏi lắm”. Điều anh ấy không biết là: theo quy định, thợ điện có giấy phép làm xong phải cấp cho bạn một giấy chứng nhận hợp chuẩn về điện, còn người không có giấy phép thì không bao giờ cấp được tờ giấy đó. Mà khi claim bảo hiểm nhà, hãng bảo hiểm có quyền điều tra nguyên nhân sự cố; một đoạn dây điện tự ý sửa mà không có giấy chứng nhận hợp chuẩn có thể trở thành lý do để từ chối bồi thường. Một việc $600, mà thứ đem ra đặt cược là hợp đồng bảo hiểm của cả căn nhà.
Nhận việc mà không có giấy phép, cá nhân bị phạt tối đa 22,000, công ty tối đa 110,000. Đó là phần người ta chịu. Phần bạn chịu là ba điều này:
Thuê người không có giấy phép, cả ba thứ này đều thành con số không
- Bảo hành theo luật định: về mặt luật thì vẫn có (người lẽ ra phải có giấy phép mà không có cũng không thoát được), nhưng phía sau không có bảo hiểm, người đó biến mất là không còn ai để đòi
- Bảo hiểm bắt buộc: ở NSW, công trình trên 20,000 AUD bắt buộc phải có bảo hiểm HBCF (Home Building Compensation Fund – quỹ bồi thường xây dựng nhà ở), người không có giấy phép thì căn bản không mua được bảo hiểm này
- Đòi lại tiền: khi có tranh chấp, bạn phải tự mình theo đuổi qua NCAT (Tòa Dân sự và Hành chính NSW), và thắng kiện cũng chưa chắc lấy lại được tiền
Việc làm hỏng rồi, bảo hành trên giấy tờ vẫn còn, nhưng phía sau không có bảo hiểm chi trả; không tìm được người thì đó chỉ là tờ giấy nợ không ai trả, cuối cùng bạn phải tự mình theo đuổi qua tòa. Đòi lại được bao nhiêu? Tỷ lệ trong vụ Cole bạn thấy rồi đó: một phần tư.
Còn một lớp nữa nhiều người không nghĩ tới: bảo hành theo luật định đi theo căn nhà, không đi theo bạn. Hôm nay bạn sửa nhà với thợ có giấy phép, hai năm sau bán nhà, nếu vẫn còn trong thời hạn bảo hành thì chủ mới vẫn đòi được như thường — lúc bán nhà, đó là một điểm cộng. Ngược lại, công trình không giấy phép, không có giấy tờ phê duyệt thì người kiểm tra nhà (inspector) của bên mua nhìn qua là thấy; nhẹ thì bị ép giá, nặng thì người ta đòi bạn bỏ tiền sửa cho đúng rồi mới chịu chốt mua bán. Cùng một khoản tiền sửa nhà, xài theo kiểu có giấy phép là làm tăng giá trị căn nhà, xài theo kiểu không giấy phép là gài mìn trong căn nhà.
Trả giá thì đỡ được vài trăm, giấy phép thì giữ cho bạn vài chục ngàn.
Giờ mình tính nốt bài toán lúc đầu. Bạn chọn $6,500 rồi ép xuống $6,000, so với báo giá có giấy phép $9,800 là đỡ được $3,800 — đó là phần nhìn thấy. Phần không nhìn thấy: lỡ việc làm hỏng, theo tỷ lệ đòi lại được trong vụ Cole, $6,000 bạn đã trả chỉ đòi lại được khoảng $1,500, lỗ ròng $4,500; phần việc hỏng còn phải thuê thợ có giấy phép làm lại từ đầu, tốn thêm $9,800 lần nữa. Cộng hai phần lại: $14,300. Gần gấp 4 lần số $3,800 bạn “tiết kiệm” lúc đầu, mà còn chưa tính một năm trời bị mất.
Cược thắng, bạn đỡ được 3 ngàn 8. Cược thua, bạn mất 14 ngàn. Dân làm ăn gọi cái này là gì? Là một thương vụ có giá trị kỳ vọng âm.
Tại sao người dính bẫy luôn là dân mới qua như chúng ta
Thứ nhất, ngôn ngữ. Gọi điện bằng tiếng Anh lên cơ quan chính phủ để kiểm tra một số giấy phép — nhiều người chưa gọi đã thấy ngại, nghĩ tới nghĩ lui rồi thôi.
Thứ hai, văn hóa người quen giới thiệu. Mình quen kiểu “bạn bè giới thiệu, chắc ăn”. Một chủ nhà ở Sydney từng kể với tôi: việc sau vườn nhà anh là do một người thợ hàng xóm giới thiệu làm, và căn cứ duy nhất của người hàng xóm là “ông ấy từng làm cho tôi rồi, người tốt lắm”. Người tốt và có giấy phép là hai chuyện chẳng dính dáng gì nhau. Chính người giới thiệu cũng chưa từng kiểm tra.
Thứ ba, hoàn toàn không biết là có bước “tra cứu”. Chính phủ NSW đưa từng giấy phép lên sổ đăng ký công khai, ai cũng tra được miễn phí. Nhưng bạn phải biết có cái mốc 5,000 này trước thì mới nhớ ra mà đi tra.
Nói cho cùng, trước khi sang Úc, nhiều người chưa từng biết tới cái mốc 5,000 này. Chúng ta mang theo “phản xạ” sửa nhà quen thuộc: tìm người quen, so giá — chứ ít ai nghĩ tới chuyện hỏi thợ có giấy phép của nhà nước hay không. Phản xạ đó ở quê nhà thì xài được, còn ở đây là phải đóng học phí, và bảng giá học phí đã ghi sẵn trong vụ Cole ở trên.
Đảo ngược thứ tự lại: kiểm tra tư cách trước, nói chuyện giá sau. Bước này không tốn một đồng nào, mà lấp luôn được cái hố lớn nhất.
Trước khi khởi công, hỏi được ba câu này là bạn thắng
Ba việc trước khi khởi công
- Hỏi số giấy phép và số ABN (mã số kinh doanh), đối chiếu ngay tại chỗ với sổ đăng ký của chính phủ; hạng giấy phép phải bao được đúng việc nhà bạn
- Việc trên 20,000 thì xem giấy chứng nhận bảo hiểm HBCF trước, chưa có giấy chứng nhận thì không trả một đồng nào
- Đòi báo giá bằng văn bản, ghi rõ có gồm vật liệu hay không, mấy ngày xong, ai chở rác đi; báo giá miệng coi như chưa báo
Hỏi ba câu này chẳng có gì bất lịch sự. Thợ có giấy phép đàng hoàng chỉ mong bạn kiểm tra — kiểm tra rồi, khoảng cách giữa họ với mấy báo giá không giấy phép mới nói rõ ra được. Chỉ người sợ bị kiểm tra mới chê bạn hỏi nhiều.
Gần đây chúng tôi đã nối sổ đăng ký giấy phép của chính phủ các bang vào một công cụ nhỏ miễn phí: hometradie.com. Bạn chỉ cần nói một câu bằng tiếng Việt là nhà mình cần làm việc gì, nó sẽ cho bạn biết ngay: ở bang của bạn, theo luật việc này có cần giấy phép không, bảng báo giá phải ghi rõ những mục nào; số giấy phép cũng tra được ngay tại chỗ. Tra thử không tốn tiền.
Nguồn số liệu: Mọi con số về quy định trong bài được kiểm tra lại vào 2026-08-27. Mốc bắt buộc có giấy phép 5,000 AUD (gồm GST, tiền công cộng vật liệu) cho công trình xây dựng nhà ở tại NSW, và mức phạt cá nhân 22,000 / công ty 110,000 AUD: trang chính thức NSW Government “General building work”; các nghề chuyên môn (điện, ống nước, gas, máy lạnh) bắt buộc có giấy phép bất kể số tiền: trang chính thức NSW Government “Categories and classes of building and trade work”; bảo hiểm HBCF bắt buộc cho công trình trên 20,000 AUD: theo thông tin chính thức của icare / SIRA; bảo hành theo luật định áp dụng cho cả người có giấy phép lẫn người lẽ ra phải có giấy phép: Home Building Act 1989 (NSW), điều 18B (đối chiếu nguyên văn ngày 2026-09-26, sửa lại câu trước đây trong bài nói rằng công trình không giấy phép thì không được áp dụng); tranh chấp với nhà thầu không giấy phép có thể nộp thẳng lên NCAT mà không cần Fair Trading điều tra trước: trang "Home building" chính thức của NCAT; vụ Mitchell James Cole (thu 125,820 AUD, nhận tội 17 cáo buộc (16 cáo buộc vi phạm Home Building Act, 1 cáo buộc vi phạm Australian Consumer Law), phạt 26,000, bồi thường 31,200, 200 giờ lao động công ích, lệnh cải tạo tại cộng đồng 2 năm, thông cáo về bản án đăng tháng 9 năm 2021): thông cáo báo chí chính thức của NSW Fair Trading; đây là vụ án công khai, thông tin về đương sự lấy từ nguyên văn thông cáo của chính phủ. Phần so sánh báo giá ở đầu bài và trường hợp đèn âm trần là tình huống minh họa; phần nói về giấy chứng nhận hợp chuẩn về điện và việc hãng bảo hiểm điều tra là nguyên tắc chung, cụ thể tùy theo điều khoản hợp đồng bảo hiểm. Bài viết không phải tư vấn pháp lý; với từng công trình cụ thể, vui lòng hỏi ý kiến chuyên gia có giấy phép.
· Kiểm tra miễn phí một số giấy phép (đối chiếu sổ đăng ký của chính phủ, không cần đăng ký)
· Nói một câu bằng tiếng Việt về việc nhà bạn cần làm — chúng tôi cho biết việc đó ở bang của bạn có cần giấy phép không và báo giá cần ghi rõ những gì
· Đăng việc và nhận một đường link gửi cho bất kỳ thợ nào — họ trả lời không cần đăng ký, bạn đọc câu trả lời bằng tiếng Việt