Ngày thứ 10 sau khởi công, thợ báo dưới đất có đá phải thêm 8 ngàn — bạn lật bảng báo giá ra, mục đó không có lấy một chữ
Ngôn ngữ khác: 中文 · English · العربية
Phòng tắm mới đập được một nửa, thợ nhắn tin qua: dưới đất có đá, phải thêm một máy phá đá, cộng thêm $8,000.
Bạn hơi choáng, nhưng cũng không nói ra được sai chỗ nào — người ta nói nghe rất chuyên nghiệp. Bạn lục lại bảng báo giá hồi đó, đọc từ đầu tới cuối: về phần dưới đất, về đá, về chuyện lỡ đào không nổi thì làm sao — không có một chữ nào.
Vậy bạn có thể không trả không?
Khoan vội cãi. Tôi hỏi một câu ở khâu trước đó đã: bảng báo giá hồi đó, tổng cộng viết được mấy dòng?
“Tôi có báo giá bằng văn bản, giấy trắng mực đen” — câu này chỉ đúng một nửa
Nói nửa đúng trước. Bạn đã hơn phần lớn mọi người, ít ra bạn cũng đòi giấy tờ. Nhiều người tới giờ vẫn chỉ nói con số qua điện thoại, gửi một tin nhắn thoại là khởi công.
Giờ tới nửa sai. Báo giá không phải hợp đồng, báo giá chỉ là một đoạn chữ do người ta viết ra.
Hai thứ này khác nhau ở đâu? Hợp đồng là loại giấy tờ mà luật bắt buộc phải có, bắt buộc phải ghi đủ nội dung, ghi không đủ là người ta phạm luật. Báo giá thì không bị ràng buộc như vậy — muốn viết ngắn cỡ nào cũng được.
Mà ở đây có một quy luật gần như ai cũng nghĩ ngược:
Báo giá càng viết ngắn, chỗ để tăng giá càng lớn.
Một bảng báo giá ghi “Sửa phòng tắm $8,200”, nhìn gọn gàng sạch sẽ. Nhưng nó cũng có nghĩa là: có tính phần đập phá không? Không ghi. Gạch lát dùng hiệu gì? Không ghi. Gạch cũ, vật liệu cũ ai chở đi? Không ghi. Đào trúng đá thì sao? Không ghi.
Mỗi chỗ không ghi là một tấm séc khống để sau này điền số vào.
Tại sao báo giá rẻ nhất thường là báo giá ít chữ nhất
Đây không phải là tôi đoán, mà là một câu chính phủ NSW tự viết trên trang web chính thức. Ở trang hướng dẫn chủ nhà cách xin báo giá, họ viết:
Nếu ngay từ đầu bạn không nói rõ mình muốn gì, báo giá có thể chỉ gồm những sản phẩm và vật liệu rẻ nhất.
Đọc chậm lại một chút. Câu đó không nói “người ta sẽ lừa bạn”, mà nói — bạn không nói thì người ta báo theo loại rẻ nhất. Về mặt làm ăn, chuyện này hoàn toàn hợp lý, thậm chí là do cạnh tranh ép ra: ba bên cùng báo giá, bên nào đoán quy cách theo hướng cao thì tổng giá bên đó cao nhất, và bên đó bị loại.
Nên sự thật là thế này:
Bạn tưởng mình đang so ba cái giá. Thật ra bạn đang so xem ai dám ghi tiêu chuẩn thấp nhất.
Đó là lý do cùng một phòng tắm mà báo giá có thể chênh nhau 30%, trong khi chẳng bên nào nói dối cả. Ba bên vốn dĩ không làm cùng một đề.
Một bước có thể cứu bạn vài chục ngàn: chung một đề
Cách giải mà trang của chính phủ đưa ra rất đơn giản, đơn giản tới mức không giống cách giải: tự viết trước một bản “mô tả công việc”, rồi gửi cùng một bản đó cho ít nhất 3 bên.
Tôi gọi bước này là “chung một đề” — ba bên phải làm cùng một đề thì thứ bạn so ra mới là giá; ba bên làm ba đề khác nhau thì thứ bạn so ra chỉ là số chữ.
Bản mô tả đó không cần viết đẹp, vài ý chính cũng được. Trong các gợi ý của trang chính phủ đó, có hai điều đáng giá nhất:
Thứ nhất, ghi rõ hiệu và mã sản phẩm (model). Vòi nước, gạch lát, bồn cầu, đèn, đồ điện — bạn muốn loại nào thì ghi đúng loại đó. Không ghi, cái giá bạn nhận được là giá của loại rẻ nhất; tới lúc lắp mới muốn đổi thì đó là một khoản phát sinh.
Thứ hai, ghi rõ “ai dọn dẹp”. Ai chở rác đi, ai xử lý vật liệu cũ, ai dọn sạch trước khi hoàn công. Mục này nghe thì nhỏ, nhưng chở rác xây dựng của một phòng tắm ở Sydney không phải tiền lẻ, mà nó lại là thứ dễ biến thành “cái này lúc đó chưa tính” nhất sau khi khởi công.
Một bảng báo giá dùng để so giá được phải ghi rõ ít nhất 6 dòng này
- Làm gì: liệt kê từng hạng việc sẽ làm, không phải một câu “sửa phòng tắm”
- Dùng gì: hiệu và mã của vật liệu chính, không chấp nhận kiểu ghi “hoặc loại tương đương”
- Có gồm không: đập phá, chở rác, sơn, dọn dẹp, điện nước tạm — ghi rõ từng mục là có tính hay không tính
- Bao nhiêu tiền: báo giá chia theo từng mục, không phải chỉ đưa một con số tổng — con số tổng thì không kiểm được, chia mục mới so được
- Bao lâu: ngày khởi công, ngày hoàn công, và chậm trễ thì tính sao
- Ai ký: tên người có giấy phép, số giấy phép, ABN — ba thứ phải khớp với sổ đăng ký
Dòng cuối cùng đừng bỏ qua. Bên đứng ra ký hợp đồng phải chính là bên có giấy phép — điểm này bài trước chúng tôi đã nói kỹ, không nhắc lại nữa.
Tờ giấy mà luật thật sự công nhận gọi là hợp đồng
Báo giá là thứ hai bên dùng để thương lượng giá, hợp đồng mới là thứ luật quản. Ở NSW, lằn ranh này được vạch rất rõ:
Công trình có giá trên 5,000 AUD (gồm GST), hoặc giá chưa chốt nhưng chi phí hợp lý theo giá thị trường của tiền công cộng vật liệu trên 5,000 AUD, thì bắt buộc phải có hợp đồng bằng văn bản.
Hợp đồng còn chia hai mức: từ 5,000 đến 20,000 dùng hợp đồng việc nhỏ (small jobs contract), trên 20,000 bắt buộc dùng hợp đồng việc lớn (large job contract).
Hợp đồng lớn không chỉ “dài hơn một chút”, mà là loại giấy tờ luật chỉ đích danh những thứ bắt buộc phải có. Trong đó có mấy thứ mà chủ nhà tôi gặp, mười người thì chín người không biết:
Thứ nhất: thời gian suy nghĩ lại (cooling-off). Hợp đồng trên 20,000 AUD phải ghi rõ ràng bằng chữ trong hợp đồng — sau khi nhận được bản sao hợp đồng, bạn có 5 ngày làm việc trọn vẹn để suy nghĩ lại.
Hãy ghi nhớ điều này. Ký rồi không có nghĩa là bị khóa chặt. Nhiều người ký trên bàn ăn, trong nhà mẫu, hay chỉ sau một câu “ký hôm nay có ưu đãi” của bên kia; về nhà càng nghĩ càng thấy không ổn, rồi tưởng là hết đường cứu.
Thứ hai: một bảng kiểm, và một câu cảnh báo. Hợp đồng lớn phải kèm một bảng kiểm (checklist), và phải ghi rõ một lời nhắc: nếu trong bảng này có bất kỳ mục nào bạn không trả lời được là “có”, thì đừng ký hợp đồng này. Câu này là chính phủ yêu cầu in trong hợp đồng, không phải câu triết lý tôi tự bịa ra.
Thứ ba: lịch thanh toán theo tiến độ. Hợp đồng trên 20,000 bắt buộc phải có lịch thanh toán theo tiến độ, và chính phủ nhấn mạnh cùng một điều ở hai chỗ:
Tiền trả theo tiến độ phải tương ứng với phần việc thực sự đã làm xong, chứ không phải với thời gian người ta có mặt ở nhà bạn.
Thứ tư: cuốn cẩm nang nhỏ. Với công trình xây dựng nhà ở trên 5,000 AUD, luật yêu cầu nhà thầu phải đưa bạn cuốn Consumer Building Guide (Cẩm nang xây dựng dành cho người tiêu dùng) trước khi ký hợp đồng. Họ không đưa thì bản thân chuyện đó đã là một dấu hiệu.
Quay lại khoản 8 ngàn lúc đầu: phát sinh cũng có quy tắc
Giờ trả lời câu hỏi lúc đầu. Dưới đất có đá phải thêm $8,000, trong ngành gọi là phát sinh (variation). Bản thân phát sinh là chuyện bình thường, dưới đất có gì thì chẳng ai dám bảo đảm. Nhưng phát sinh có quy tắc:
Quy tắc 1: phải bằng văn bản, và hai bên cùng ký. Một tin nhắn “thêm 8 ngàn được không”, bạn trả lời “ừ” — đó không phải là giấy tờ phát sinh.
Quy tắc 2: phải ghi rõ khoản tiền này từ đâu ra. Đây là điều nhiều người không biết nhất — trong giấy tờ cho phép phát sinh, phải nêu rõ phát sinh đó ảnh hưởng thế nào tới chi phí và tới tổng giá hợp đồng, và nên liệt kê cách tính phần giá thay đổi, chứ không phải chỉ quăng cho bạn một con số tổng.
Nên khi nhận tin nhắn “thêm $8,000” đó, câu bạn cần hỏi không phải là “bớt chút được không”, mà là: 8 ngàn này — máy phá đá mấy ngày, mỗi ngày bao nhiêu, nhân công mấy giờ công, vật liệu bao nhiêu — xin ghi ra giấy cho tôi ký.
Một khoản phát sinh thật thì người ta viết ra được. Một khoản phát sinh nói đại thì người ta không viết ra được.
Quy tắc 3: nếu phải làm lại do lỗi của chính người ta, bạn không phải trả. Phần việc phải làm thêm vì lỗi của chính họ thì chi phí không nên đổ lên đầu bạn.
Một khoản tăng giá thật thì viết ra được phép tính; một khoản tăng giá nói đại thì chỉ viết ra được con số tổng.
Mức tiền cọc mỗi bang một khác, tuyệt đối đừng áp nguyên
Cuối cùng nói về tiền cọc — đây là chỗ duy nhất trong cả bài mà “sai là mất tiền mặt ngay”.
Ở NSW: tiền cọc không được vượt quá 10% giá hợp đồng. Lưu ý, hợp đồng lớn hay nhỏ đều là 10%, không có mức ngoại lệ.
Nhưng nếu bạn ở Victoria hoặc Queensland mà áp nguyên con số 10% này thì sẽ trả dư một khoản lớn:
Victoria: hợp đồng dưới 20,000 tối đa 10%, từ 20,000 trở lên tối đa 5%. Queensland: từ 3,300 trở xuống tối đa 20%; từ 3,301 đến 19,999 (hợp đồng cấp 1 – level 1) tối đa 10%; trên 20,000 (hợp đồng cấp 2 – level 2) tối đa 5%. (Queensland có một ngoại lệ: khi có nhiều cấu kiện đặt làm riêng hoặc tiền chế được làm bên ngoài công trường, và phần đó chiếm hơn một nửa tổng giá hợp đồng, thì tối đa có thể tới 20%.)
Lấy ví dụ một hợp đồng 300,000: ở NSW mức trần là 30,000, còn ở Victoria và Queensland là 15,000.
Còn một điều cứng hơn cả tỷ lệ phần trăm: ở NSW, với công trình trên 20,000 AUD cần có bảo hiểm bồi thường xây dựng nhà ở (HBC), nếu nhà thầu chưa mua được bảo hiểm và chưa đưa giấy chứng nhận cho bạn mà đã đòi tiền cọc hay bất kỳ khoản tiền nào, thì bản thân việc đó đã là phạm luật.
Thứ tự là cố định: xem giấy chứng nhận trước, trả tiền cọc sau. Không phải kiểu “trả cọc trước rồi họ mới đi mua bảo hiểm”.
Một ví dụ chính phủ đã nêu tên: lúc cảnh báo tới thì tiền đã trả mất rồi
Ngày 11 tháng 3 năm 2022, NSW Fair Trading (cơ quan bảo vệ người tiêu dùng của NSW) đã ra một cảnh báo công khai, nêu tên một người tên Anthony Francis (còn dùng hai tên Tony Francis, Anton Francis), cho biết lúc đó người này hoạt động quanh khu Hills ở Sydney, ban đầu nhận làm bê tông, sau chuyển sang làm hàng rào.
Nguyên văn lời Ủy viên (Commissioner) Fair Trading trong thông cáo: người tiêu dùng khiếu nại rằng sau khi ký hợp đồng và nhận tiền, ông ta hoặc làm được một nửa, hoặc không hề khởi công, rồi giữ luôn số tiền.
Fair Trading đã đưa ra 14 cáo buộc theo Home Building Act (Luật Xây dựng Nhà ở) đối với ông ta, trong đó có: nhận làm và thi công công trình nhà ở khi không có giấy phép, thu tiền cọc vượt quá 10% giá hợp đồng trước khi khởi công, và thu tiền công trình trước khi có bảo hiểm bảo hành nhà ở theo quy định; ngoài ra còn 2 cáo buộc theo Australian Consumer Law (Luật Người tiêu dùng Úc). Cần nói rõ: đây là cáo buộc, không phải phán quyết.
Điều tôi để ý nhất trong thông cáo này không phải mấy cáo buộc đó, mà là dòng chữ nhỏ cuối cùng: ông ta đã từng bị cảnh báo công khai một lần vào tháng 9 năm 2018.
Chính phủ có nêu tên, nhưng tới ngày chính phủ nêu tên thì tiền của những chủ nhà trước đó đã trả đi từ lâu rồi.
Cảnh báo công khai là để cho người đến sau đọc. Thứ bạn phải dựa vào là 10 phút trước khi ký.
Tại sao người vấp ở bước này luôn là dân mới qua như chúng ta
Thứ nhất, trong “phản xạ” của chúng ta, báo giá chính là hợp đồng. Theo thói quen cũ của nhiều người, sửa nhà nhiều khi chỉ cần một tờ báo giá + một lần chuyển khoản là khởi công, dựa vào người quen và nể mặt nhau. Ở đây thì không: ở đây “bắt buộc phải ghi những gì” đã được đưa vào luật; bạn không dùng thì luật nằm đó vô ích.
Thứ hai, chúng ta sợ bị coi là khách khó tính. Đòi ghi từng hiệu, từng mã sản phẩm, đòi phát sinh phải có phép tính, đòi xem giấy chứng nhận bảo hiểm trước — nhiều người trong bụng thấy hợp lý nhưng không mở miệng được, sợ bên kia nghĩ “khách này lắm chuyện”. Nhưng thợ làm ăn đàng hoàng chỉ mong bạn ghi cho rõ, vì ghi rõ rồi thì khoảng cách giữa họ với những người báo giá thấp hơn mới nói ra được.
Thứ ba, cái “dụ” của tiền cọc lớn thật ra là ngược đời. Nhiều người tự nguyện đặt cọc nhiều hơn, tưởng như vậy bên kia sẽ để tâm hơn, xếp lịch sớm hơn. Thực tế thì ngược lại: mỗi đồng cọc vượt mức bạn trả ra là một đoạn dây an toàn bạn tự tháo bỏ. Tiền một khi đã vượt mốc, trong tay bạn không còn lá bài nào.
Trước khi ký và trả tiền, làm xong bốn việc này
Từ báo giá tới trả tiền, đừng làm ngược thứ tự
- Viết một bản mô tả công việc, gửi cùng một bản cho ít nhất 3 bên — không chung một đề thì không so giá được
- Báo giá phải chia theo mục, vật liệu ghi hiệu và mã; đập phá, chở rác, sơn, dọn dẹp ghi rõ từng mục là có tính hay không
- Việc trên 5,000 phải có hợp đồng bằng văn bản; trên 20,000 thì nhớ có 5 ngày làm việc trọn vẹn để suy nghĩ lại, bảng kiểm có một mục không trả lời được “có” thì khoan ký
- Tiền cọc tùy bang: NSW tối đa 10%, Victoria và Queensland trên 20,000 thì tối đa 5%; việc trên 20,000 thì phải thấy giấy chứng nhận bảo hiểm HBC rồi mới trả khoản đầu tiên
Bốn việc này cộng lại không tốn một đồng, cũng không đòi bạn giỏi tiếng Anh. Cái khó thật sự chỉ có một: ở giai đoạn chưa khởi công, quan hệ còn vui vẻ, bên kia còn cười tươi, phải mở miệng hỏi được những câu này.
Gần đây chúng tôi đã làm việc này thành một công cụ nhỏ miễn phí: hometradie.com. Bạn nói một câu bằng tiếng Việt là nhà mình cần làm việc gì, nó sẽ cho bạn biết: ở bang bạn đang sống, theo luật việc này có cần giấy phép không, bảng báo giá phải ghi rõ những mục nào; số giấy phép cũng tra được ngay trên đó.
Vẫn là câu nói trước: với NSW, công cụ nối thẳng vào sổ đăng ký cập nhật theo thời gian thực của chính phủ, tra ra là tình trạng ngay lúc đó; với một số bang, thứ chúng tôi có là dữ liệu trích xuất do chính phủ công bố, trả lời được câu “có trong sổ hay không”, nhưng không có nghĩa là “hôm nay vẫn còn hiệu lực” — gặp trường hợp này, trang sẽ ghi rõ, và đưa bạn đường dẫn chính thức của chính phủ để bạn bấm kiểm tra lại một lần nữa.
Nguồn số liệu: Mọi con số về quy định và tình tiết vụ việc trong bài được kiểm tra lại vào 2026-09-22 trên trang web chính thức của chính phủ các bang. Phần NSW — mốc bắt buộc có hợp đồng bằng văn bản (giá hợp đồng trên 5,000 AUD gồm GST, hoặc giá chưa chốt nhưng chi phí hợp lý theo giá thị trường của tiền công cộng vật liệu trên 5,000 AUD gồm GST), 5,000–20,000 dùng hợp đồng việc nhỏ, trên 20,000 dùng hợp đồng việc lớn, hợp đồng lớn phải ghi rõ “5 ngày làm việc trọn vẹn để suy nghĩ lại sau khi nhận được bản sao hợp đồng”, phải kèm bảng kiểm và ghi lời cảnh báo “bảng kiểm có bất kỳ mục nào không trả lời được là có thì đừng ký”, phải có lịch thanh toán theo tiến độ và tiền trả theo tiến độ phải tương ứng với phần việc thực tế đã làm xong chứ không phải thời gian có mặt, tiền cọc không được vượt quá 10% giá hợp đồng, với công trình cần bảo hiểm HBC thì đòi tiền cọc hoặc tiền công trình trước khi có bảo hiểm và đưa giấy chứng nhận là phạm luật, phát sinh phải bằng văn bản và hai bên cùng ký, giấy tờ phát sinh phải nêu ảnh hưởng tới chi phí và liệt kê cách tính phần giá thay đổi (chứ không chỉ đưa một con số), phần làm lại do lỗi của chính nhà thầu thì chủ nhà không phải trả: trang chính thức NSW Government “Contracts for residential building work”; công trình xây dựng nhà ở trên 5,000 AUD phải được đưa Consumer Building Guide trước khi ký hợp đồng, cùng mức cọc tối đa 10% và việc phát sinh phải hai bên cùng ký: trang chính thức NSW Government “Consumer Building Guide”; “viết trước bản mô tả công việc, gửi cùng một bộ tài liệu cho ít nhất 3 nhà thầu”, “nhà thầu nên đưa báo giá bằng văn bản, liệt kê toàn bộ công việc và toàn bộ vật liệu, đúng theo quy cách của chủ nhà”, “nếu ngay từ đầu chủ nhà không nói rõ yêu cầu, báo giá có thể chỉ gồm những sản phẩm và vật liệu rẻ nhất”, “kiểm tra vật liệu được báo giá có đúng là thứ chủ nhà muốn chứ không phải hàng thay thế”: trang chính thức NSW Government “Getting quotes for contractors”. Mức cọc tối đa ở Victoria (hợp đồng dưới 20,000 là 10%, từ 20,000 trở lên là 5%): trang chính thức Consumer Affairs Victoria “Deposits and payments for building work”. Mức cọc tối đa ở Queensland (từ 3,300 trở xuống 20%, 3,301–19,999 hợp đồng cấp 1 là 10%, trên 20,000 hợp đồng cấp 2 là 5%, và ngoại lệ tối đa 20% khi cấu kiện đặt làm riêng / tiền chế làm ngoài công trường chiếm trên 50% tổng giá hợp đồng): trang chính thức QBCC “Deposits and progress payments”. Toàn bộ nội dung phần Anthony Francis (còn gọi là Tony Francis, Anton Francis) — cảnh báo công khai đăng ngày 11 tháng 3 năm 2022, lời của Ủy viên Fair Trading Natasha Mann, 14 cáo buộc theo Home Building Act (gồm nhận làm và thi công công trình nhà ở khi không có giấy phép, thu tiền cọc vượt quá 10% giá hợp đồng trước khi khởi công, thu tiền công trình khi chưa có bảo hiểm bảo hành nhà ở), thêm 2 cáo buộc theo Australian Consumer Law, và việc từng bị cảnh báo công khai vào tháng 9 năm 2018 — đều theo nguyên văn thông cáo chính thức của NSW Fair Trading “Consumers urged to avoid unlicensed contractor”. Nội dung thông cáo là cáo buộc, không phải phán quyết của tòa; bài viết không đưa ra bất kỳ nhận định nào về kết quả vụ việc. Phần so sánh mức cọc tối đa cho hợp đồng 300,000 AUD trong bài được tính thẳng theo các tỷ lệ chính thức nêu trên. Tình huống phòng tắm bị tăng giá ở đầu bài là minh họa. Bài viết không phải tư vấn pháp lý; với từng công trình cụ thể, vui lòng hỏi ý kiến chuyên gia có giấy phép.
· Kiểm tra miễn phí một số giấy phép (đối chiếu sổ đăng ký của chính phủ, không cần đăng ký)
· Nói một câu bằng tiếng Việt về việc nhà bạn cần làm — chúng tôi cho biết việc đó ở bang của bạn có cần giấy phép không và báo giá cần ghi rõ những gì
· Đăng việc và nhận một đường link gửi cho bất kỳ thợ nào — họ trả lời không cần đăng ký, bạn đọc câu trả lời bằng tiếng Việt